Giữa phù sa Đồng bằng sông Cửu Long, vùng đất cù lao Năng Gù hiện lên như một chứng tích sống động của công cuộc Nam tiến. Nơi đây, gần ba thế kỷ trước, những lưu dân từ miền Trung khăn gói, chèo thuyền bầu xuôi dòng vào phương Nam lập nghiệp. Trong dòng người khai hoang mở cõi ấy có ông Dương Văn Hóa (1723 – 1818), người được xem là Thủy Tổ – Họ Dương ở Bình Thủy (ngày nay thuộc xã Bình Mỹ, tỉnh An Giang)

Theo truyền khẩu của các vị bô lão, ông Hóa rời quê hương miền Trung trong cảnh bão tố, cùng vợ con vượt sóng gió tìm miền đất mới. Cù lao Năng Gù khi ấy còn hoang sơ, lau sậy rậm rạp, cá sấu, rắn rít, thuồng luồng nhiều vô số kể. Nhưng cũng chính vùng đất ấy lại trù phú phù sa, gạo trắng cá tươi. Gia tộc Họ Dương bám đất, dựng chòi, cắm cọc, khẩn hoang từng liếp ruộng, mở mương khơi rạch. Đời sau nối đời trước, Họ Dương gắn bó máu thịt với đất, để rồi đến thế hệ cháu cố ông Hóa – ông Dương Văn Thụ – cái tên mãi được ghi nhớ bởi một quyết định mang tầm vóc tiền nhân: hiến đất xây dựng đình làng Bình Thủy.

Ông Dương Hồng Hưng bên linh vị thờ Tiền hiền Dương Văn Hóa

 Ngôi đình xưa – ngọn lửa bao lần thiêu rụi

Theo nhiều người cao niên cho biết, từ thuở đầu lập làng, bà con dựng một ngôi đình nhỏ cách đình hiện tại khoảng 200 mét về phía thượng lưu. Ngôi đình ấy chỉ là kiến trúc đơn sơ: cột tre, mái tranh, vách lá, nền đất nện. Người dân sau những mùa gặt, thường tụ họp để cúng tế, dâng hương Thành hoàng Bổn cảnh – vị thần bảo hộ cho làng.

Thế nhưng, ngôi đình tranh tre ấy liên tục gặp hỏa hoạn. Mỗi lần dựng lại, đình vẫn cứ lợp tranh, vách lá, chông chênh với mưa nắng. “Đình xưa bé nhỏ lắm, chỉ vừa đủ chỗ bày bàn thờ. Mỗi lần giỗ kỵ, dân làng quây quần mà mưa thì dột, gió thì lùa,” cụ Dương Hồng Hưng, một vị cao tuổi – nhớ lại theo lời kể của cha ông.

Người dân khát khao một ngôi đình vững chãi, xứng đáng là nơi gửi gắm niềm tin và bản sắc. Nhưng để dựng một ngôi đình quy mô, cần có đất rộng, lại cần công sức và tấm lòng lớn lao.

Quyết định sau lời khuyên dạy

Trong bối cảnh ấy, câu chuyện kỳ lạ về ông Dương Văn Thụ được người dân kể lại. Ông Thụ vốn là cháu cố Thủy Tổ – Dương Văn Hóa, được thừa hưởng nhiều đất đai màu mỡ tại làng Bình Thủy. Song vợ chồng ông lại gặp cảnh hiếm muộn nhiều năm, khát khao có con mà chưa được toại nguyện.

Theo truyền khẩu, một ngày ông Thụ được bậc tôn kính đương thời chỉ dạy: “Đất đai ông có nhiều, ấy là do phước phần Tổ tiên để lại. Nên hiến một phần để lập đình, thờ Thành Hoàng, hương khói lâu dài cho dân làng. Làm phúc ấy, gia đạo sẽ hưng thịnh.” Đến nay, câu chuyện vẫn còn được các bậc cao niên kể lại với lòng thành kính – ông Trần Văn Sên 90 tuổi – bộc bạch.

Ông Thụ quyết định hiến hẳn 10.000 mét vuông đất – một con số lớn lao vào thời ấy – để làng có chỗ xây dựng đình. Quyết định của ông khiến cả làng xôn xao. Người thì kính phục, người thì thắc mắc, nhưng rồi ai cũng hiểu: không có tấm lòng rộng lớn ấy, Bình Thủy khó có một ngôi đình bề thế như hôm nay.

Điều kỳ lạ là, sau khi hiến đất, chỉ ít lâu sau, vợ chồng ông Thụ sinh được một người con trai và hai người con gái. Niềm vui ấy được dân làng coi như sự nghiệm chứng cho lời dạy tiên tri.

Dựng ngôi đình mới vào năm 1850

Năm 1850, trên phần đất ông Thụ hiến, bô lão cùng dân làng chung sức dựng nên ngôi đình Bình Thủy mới. Lần này, đình được xây kiên cố hơn: tường gạch, kèo gỗ lim, nền gạch bông, mái ngói theo kiến trúc cổ lầu phương Nam.

“Đình mới lúc đó nguy nga lắm, với mái ngói cong vút, hoành phi, liễn đối, võ ca… Không chỉ là nơi cúng tế, mà còn là chỗ bàn việc làng, nơi trai tráng luyện võ, nơi dân làng nương tựa tinh thần,” ông Dương Hồng Hưng – hiện là Chánh tế Phủ thờ Họ Dương Bình Thủy, kể lại.

Bên trong chánh điện, Thành hoàng Bổn cảnh được thờ trang trọng. Đình cũng được triều đình ban sắc phong, rồi đến thời vua Bảo Đại cấp lại sắc phong mới. Trải qua bao thăng trầm, sắc phong ấy vẫn còn lưu giữ, là báu vật thiêng liêng của làng.

Ngôi đình Bình Thủy hiện nay trên cù lao Bình Thủy thuộc xã Bình Mỹ tỉnh An Giang

Ông Dương Hồng Hưng cháu dòng họ bên linh vị Tiền hiền Dương Văn Thụ

 Cây thị kỳ lạ hàng trăm năm tuổi

Trong khuôn viên đình Bình Thủy còn bảo tồn lão thị hàng trăm năm tuổi, được xem là “chứng nhân” lặng lẽ: Chưa ai biết chính xác niên đại nhưng hương chức trong đình khẳng định cây cổ thụ này có từ thời khai hoang, mở đất. Thân cây cao chừng 30 mét, tỏa bóng mát một khoảng rộng, che cả một phần mái đình. Lão thị ấy từng có nhiều nhánh, trái sum suê, là ký ức tuổi thơ của bao thế hệ. Nhưng hơn hết, nó là minh chứng cho sự trường tồn của đình, của làng.

Điều lạ lùng là, dù trải qua giông bão, mưa to gió lớn, nhánh cây thị không bao giờ rơi xuống mái đình. “Chúng tôi coi đó là điềm lành, như thể thần linh che chở cho ngôi đình vậy,” ông Hưng chia sẻ.

Các vị trong ban tế tự đình Bình Thủy khảo sát niên đại và sức sống của cây Thị cổ mộc

 Hậu duệ và nỗi lưu lạc

Ngày nay, hậu duệ của ông Dương Văn Thụ, nhiều người đã phiêu bạt nơi xứ người, lưu lạc ở vùng đất khách. Duy chỉ còn một ngôi mộ đất, được cho là nấm mộ của cháu nội ông Thụ, nằm phía sau Phủ thờ. Ngôi mộ đơn sơ, phủ đầy rêu phong, như một nốt lặng giữa bản trường ca lịch sử của làng Bình Thủy.

Nhưng chính sự hiện diện của ngôi đình – công đức của ông Thụ – đã trở thành sợi dây kết nối, để con cháu mỗi dịp xuân về, giỗ chạp vẫn tìm về thắp nén nhang, tưởng nhớ tiền nhân.

 Ngôi đình trong mắt các nhà nghiên cứu

Một nhà nghiên cứu dân gian cho rằng: đình Bình Thủy không chỉ là nơi thờ tự Thành Hoàng mà còn là biểu tượng cho sự cố kết cộng đồng của lưu dân. “Trong dòng chảy Nam tiến, mỗi ngôi đình đều là mốc son đánh dấu sự định cư bền vững của một cộng đồng. Sự hiến đất của ông Dương Văn Thụ cho thấy tầm nhìn xa: ông không chỉ nghĩ cho dòng họ, mà nghĩ cho cả làng.”

Đình Bình Thủy hiện được công nhận là Di tích Kiến trúc – Nghệ thuật cấp tỉnh, với niên đại 175 năm. Đây là niềm tự hào không chỉ của riêng Họ Dương mà của cả cộng đồng cư dân Bình Mỹ hôm nay.

Tấm gương Tiền hiền để lại

Nhắc đến ông Dương Văn Thụ, người cao tuổi vẫn dành sự kính trọng. Họ gọi ông là “bậc Tiền hiền có công dựng đình”. Trong ký ức tập thể, ông không chỉ hiến đất, mà còn hiến cả tấm lòng cho sự trường tồn của cộng đồng.

Ông Hưng nhanh nhẹn nói: “Ông Thụ mà không hiến đất, có khi đình mình chẳng còn, dân làng cũng chẳng có chỗ sum họp, con cháu ngày nay chẳng có nơi để nhớ nguồn.”

Từ câu chuyện ấy, lớp trẻ hôm nay học được bài học: giàu có không phải ở đất đai, mà ở phúc đức để lại cho đời.

Bản dịch sắc phong được triều đình ban lại còn lưu giữ trong đình Bình Thủy

 Hào quang từ một ngôi đình

Năm tháng trôi qua, ngôi đình Bình Thủy vẫn sừng sững giữa cù lao Năng Gù, như một chứng nhân cho công đức Tiền nhân. Mỗi mùa lễ hội, khói hương nghi ngút, tiếng trống chiêng vang vọng, bóng dáng ông Dương Văn Thụ như dõi theo con cháu, dõi theo từng hồi trống tế thần.

Đình không chỉ là kiến trúc, mà là linh hồn của làng. Và trong linh hồn ấy, tên tuổi cụ Dương Văn Thụ vĩnh viễn khắc sâu. Như dòng sông Hậu bồi đắp phù sa, công đức của ông bồi đắp tâm hồn bao thế hệ.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Hiệp từng kết luận: “Một ngôi đình tồn tại là nhờ có đất, có hồn, có người dựng nên. Ông Dương Văn Thụ chính là người thổi hồn cho đình Bình Thủy, nhờ vậy, ngôi đình ấy mới trường tồn trăm năm, để hôm nay con cháu chúng ta còn được ngước nhìn.”

Dương Bảo

Còn nữa

Ý nghĩa của việc lập gia phả ở Phủ thờ Dương Công Phủ

Cho đến nay, khi được hỏi về người khởi xướng lập gia phả ở Phủ thờ Dương Công Phủ, chưa ai có thể nắm rõ tường tận. Chỉ biết rằng từ bao đời nay, bản gia phả ấy vẫn lặng lẽ treo trên bức tường phủ thờ, như một chứng tích linh thiêng, truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tới các đời thứ 7, thứ 8 rồi thứ 9, nhờ công lao và tâm huyết của những người trong dòng tộc thì bản gia phả được viết tiếp, nối dài thành một “bản trường ca” bất tận. Nhìn vào từng dòng chữ, từng tên tuổi được cẩn trọng ghi lại, người ta không chỉ thấy một gia tộc có Tổ có Tông, mà còn cảm nhận được sự uy nghi, nề nếp và truyền thống rực rỡ của họ Dương.

Ý nghĩa lớn lao nhất của việc lập và gìn giữ gia phả chính là giữ lại mạch nguồn. Con người ta, dẫu có đi xa đến đâu, dẫu đời sống hiện đại có nhiều biến đổi, thì câu hỏi muôn thuở vẫn còn nguyên vẹn: “Ta từ đâu đến?”. Gia phả chính là lời đáp thuyết phục và trọn vẹn nhất. Nó cho con cháu biết rõ gốc gác, cội nguồn, để từ đó hình thành nên niềm tự hào và ý thức trách nhiệm đối với dòng tộc. Khi một đứa trẻ trong gia đình được dẫn đến phủ thờ, đứng trước tấm gia phả 9 đời, ánh mắt ngây thơ ấy sẽ sáng lên khi biết mình là một mắt xích trong một dòng chảy dài dằng dặc, có Tổ tiên khai sáng, có bao đời ông bà gìn giữ.

Gia phả Họ Dương – Di sản nhân văn, giáo dục và bền vững cội nguồn

Điều đáng quý hơn cả là tinh thần chu toàn và nhân văn được gửi gắm trong bản gia phả Họ Dương. Không chỉ lưu danh các bậc Tổ tiên theo dòng phụ hệ, gia phả còn trân trọng ghi nhận công lao của người con gái, người con dâu – những người đã thầm lặng sinh con, giữ lửa, nối dài huyết thống. Đây là điểm khác biệt, cho thấy một tầm nhìn tiến bộ: gia tộc không chỉ dựng nên từ công lao của đàn ông, mà còn được bồi đắp bởi sự hy sinh, vun vén của người phụ nữ. Nhờ đó, bản gia phả trở thành bức tranh toàn vẹn về Dòng tộc – nơi mọi vai trò đều được tôn vinh, mọi sự đóng góp đều được ghi nhận.

Vì vậy giá trị của gia phả không dừng lại ở lịch sử, nó còn mang tính giáo dục và định hướng cho con cháu mai sau. Đọc gia phả, người trẻ biết rằng mình đang thừa hưởng một di sản tinh thần quý báu, để từ đó sống xứng đáng hơn, tự hào hơn, và có trách nhiệm hơn với gia đình, với quê hương. Nhìn vào gia phả 9 đời, người ta thấy được cả một Dòng tộc không ngừng sinh sôi, phát triển, đóng góp cho cộng đồng. Và chính điều đó làm nên sự uy nghi, bền vững của phủ thờ Dương Công Phủ hôm nay – một nơi không chỉ thờ cúng tổ tiên, mà còn giữ lửa cho tinh thần “uống nước nhớ nguồn”, để cội rễ mãi mãi xanh tươi.

Bà con Tộc Họ Dương Mỹ Hiệp (nay là xã Cù Lao Giêng) trước bản gia phả 9 đời

Gian nan tìm mạch tổ tiên

Sinh ra và lớn lên giữa vùng đất châu thổ Cửu Long, Thu An người cháu nội đồng thời cũng là cháu ngoại của Dòng Họ Dương sớm ý thức được giá trị của gia phả – sợi dây kết nối con cháu muôn phương với Tổ tiên. Nhưng để tiếp nối một gia phả 9 đời không phải chuyện dễ. Ông phải dày công lặn lội khắp nơi, dò hỏi người già, tra cứu những mảnh ghi chép xưa, nhặt nhạnh từng chi tiết rời rạc. Có những chuyến đi kéo dài hàng tháng, chỉ để tìm một tấm sắc phong cũ, một dòng chữ khắc trên bia đá hay ký ức của một bậc cao niên. Nhiều khi, ông phải đối diện với sự hoài nghi, thậm chí là nản lòng trước khoảng trống thông tin mịt mờ của lịch sử. Nhưng với sự kiên nhẫn và niềm tin vững chắc, ông từng bước chắp nối, phục dựng lại mạch nguồn.

Không chỉ riêng ông Thu An, hành trình phục dựng và nối dài gia phả Họ Dương còn có sự chung tay của biết bao tấm lòng trong Dòng tộc và cả bà con làng xóm. Những bậc cao niên với ký ức lưu giữ qua lời kể, những người con xa quê nâng niu từng tấm sắc phong, bức hoành phi, hay cả những thế hệ trẻ say mê tìm hiểu lịch sử… tất cả đã góp nhặt thông tin, tư liệu, lời chứng để bức tranh gia phả thêm đầy đặn, chính xác và sinh động. Chính sự hợp tác ấy đã biến công trình của một người thành di sản chung của cả cộng đồng, để từ nay phủ thờ Dương Công Phủ không chỉ lưu giữ một gia phả 9 đời, mà còn lưu giữ cả tinh thần đoàn kết, tình thân gắn bó của Họ Dương qua bao thế hệ. Nhờ vậy, di sản ấy sẽ mãi là báu vật truyền đời, tiếp tục soi sáng và gắn kết con cháu muôn phương.

Tìm nguồn gốc để viết thêm gia phả

Cội nguồn từ đảo Lý Sơn

Từ gia phả, ông Dương Công Tuyển, người con trai thứ hai của ông Dương Công Cai- Chánh tế Phủ thờ đã tìm ra manh mối quý giá: nguồn gốc của dòng họ Dương ở Mỹ Hiệp xuất phát từ đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi). Tổ tiên theo bước chân khai hoang, xuôi Nam mở cõi, rồi định cư nơi đất lành Mỹ Hiệp. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, con cháu dần thất tán, nguồn gốc cội nguồn tưởng chừng chìm vào quên lãng. Thế nhưng nhờ bản gia phả 9 đời dày công tạo dựng, con cháu Họ Dương đã tìm thấy điểm tựa tinh thần, tìm thấy lời giải đáp cho câu hỏi muôn đời: “Ta từ đâu đến?”.

Sự hiển linh và kết nối thiêng liêng

Người trong dòng tộc kể lại rằng sau khi hoàn thành gia phả, ông Dương Công Quận đã nhiều lần hiển linh, như một minh chứng cho tấm lòng và công đức của ông. Chính từ bản gia phả ấy, con cháu Họ Dương ở Mỹ Hiệp đã có dịp kết nối với họ hàng cùng dòng tộc Dương Công trên khắp cả nước, đặc biệt là tại Lý Sơn – nơi khởi nguồn. Từ đây, những mối liên hệ thiêng liêng được hàn gắn, những nhịp cầu tình thân được dựng xây, để tiếng gọi dòng tộc vang vọng, nối liền quá khứ với hiện tại.

Họ Dương Mỹ Hiệp trước hình ảnh Gia phả 4 đời và nhà thò tổ của ông Dương Công Quận tại đảo Lý Sơn.

Ý nghĩa lớn lao

Gia phả 9 đời không chỉ là tài liệu lịch sử quý giá của riêng Họ Dương, mà còn là minh chứng cho tinh thần “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt. Nó giúp thế hệ trẻ hiểu rằng mình là mắt xích trong một dòng chảy liên tục, có gốc có rễ, có tổ có tông. Nhờ đó, lòng tự hào, ý thức trách nhiệm với gia đình và quê hương càng được bồi đắp.

Phủ thờ Dương Công Phủ hôm nay rực sáng hơn bởi không chỉ có khói hương tưởng niệm, mà còn có ánh sáng của tri thức, của tình dòng tộc được ông Dương Công Quận khơi nguồn. Câu chuyện về những người lập gia phả ở Mỹ Hiệp- Dương Công Phủ là một bài học về nghị lực, về tình yêu với cội nguồn, để con cháu mai sau tiếp bước, giữ gìn và lan tỏa truyền thống tốt đẹp ấy.

  Dương Bảo

Còn nữa

\

Còn nữa

Phần tiếp theo

Còn nữa

Còn nữa …

Tiếp theo 

Còn nữa

Cộng đồng Họ Dương Việt Nam trong lịch sử dân tộc

Còn nữa …

Còn nữa